สาเหตุของอาการนอนไม่หลับ
อาการนอนไม่หลับไม่ใช่แค่ “นอนดึก” หรือ “พักผ่อนไม่พอ” เท่านั้น แต่เป็นปัญหาที่เกิดได้จากหลายปัจจัยร่วมกัน ทั้งด้านอารมณ์ พฤติกรรม ฮอร์โมน โรคประจำตัว และสิ่งที่เราทำในชีวิตประจำวันโดยไม่รู้ตัว หลายคนรู้สึกง่วงและเหนื่อยมาก แต่พอถึงเวลานอนกลับหลับไม่ลง หรือหลับได้ไม่นานก็ตื่นกลางดึกบ่อย จนส่งผลต่อคุณภาพชีวิตในระยะยาว
โดยทั่วไป สาเหตุของโรคนอนไม่หลับสามารถแบ่งได้เป็น 5 กลุ่มสำคัญ ดังนี้
1) ปัญหาด้านจิตใจและอารมณ์
ความเครียด ความวิตกกังวล ภาวะซึมเศร้า หรือแม้แต่ภาวะเครียดหลังเหตุการณ์รุนแรง (PTSD) เป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้หลายคนหลับยาก เมื่อร่างกายและสมองอยู่ในภาวะตึงเครียด จะมีการกระตุ้นการหลั่งฮอร์โมนอย่างคอร์ติซอลและอะดรีนาลีน ทำให้สมองยังคงตื่นตัว แม้ว่าร่างกายจะอ่อนล้าแล้วก็ตาม
คนจำนวนมากจึงรู้สึกว่า “ยิ่งเหนื่อย ยิ่งหลับยาก” โดยเฉพาะกลุ่มคนทำงาน ผู้บริหาร หรือผู้ที่มีภาระความรับผิดชอบสูง ซึ่งมักพบปัญหาสมองคิดไม่หยุดก่อนนอน หรือที่หลายคนเรียกว่า racing mind
2) พฤติกรรมการนอนและสภาพแวดล้อมที่ไม่เหมาะสม
นิสัยบางอย่างที่ทำเป็นประจำอาจรบกวนการนอนโดยไม่รู้ตัว เช่น เข้านอนไม่เป็นเวลา ใช้โทรศัพท์มือถือหรือทำงานบนเตียง ห้องนอนสว่างเกินไป อุณหภูมิห้องร้อน หรือมีเสียงรบกวนต่อเนื่อง สิ่งเหล่านี้ล้วนทำให้ร่างกายไม่สามารถเข้าสู่ภาวะพักผ่อนได้เต็มที่
โดยเฉพาะแสงสีฟ้าจากหน้าจอมือถือ แท็บเล็ต หรือคอมพิวเตอร์ ซึ่งมีผลกดการหลั่งเมลาโทนิน ฮอร์โมนสำคัญที่เกี่ยวข้องกับการง่วงนอน นอกจากนี้ คนที่นอนดึกมากในวันหยุดแล้วต้องกลับมาตื่นเช้าในวันทำงาน มักเกิดภาวะที่เรียกว่า social jet lag ซึ่งรบกวนนาฬิกาชีวิตและทำให้วงจรการนอนเสียได้ง่าย
3) คาเฟอีน นิโคติน และแอลกอฮอล์
สารกระตุ้นเป็นอีกสาเหตุที่ไม่ควรมองข้าม คาเฟอีนสามารถออกฤทธิ์ได้นานหลายชั่วโมง ดังนั้นกาแฟหรือชาในช่วงบ่ายหรือเย็นอาจยังส่งผลให้หลับยากในตอนกลางคืนได้
หลายคนเข้าใจว่าแอลกอฮอล์ช่วยให้นอนหลับ แต่ความจริงคือแม้อาจทำให้หลับเร็วขึ้นในช่วงแรก ทว่ามักรบกวนคุณภาพการนอนในช่วงหลัง โดยเฉพาะการนอนหลับระยะ REM ทำให้ตื่นบ่อย หลับไม่ลึก และตื่นมาไม่สดชื่น ส่วนนิโคตินก็เป็นสารกระตุ้นที่ส่งผลให้การนอนแย่ลงอย่างชัดเจนเช่นกัน
4) ฮอร์โมน อายุ และภาวะเมตาบอลิซึม
เมื่ออายุมากขึ้น การนอนมักเปลี่ยนไปตามธรรมชาติ ระดับเมลาโทนินลดลง การหลับอาจตื้นขึ้น และตื่นง่ายขึ้นในช่วงกลางคืน
ในผู้หญิง การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน โดยเฉพาะช่วงก่อนหมดประจำเดือนและวัยหมดประจำเดือน เป็นสาเหตุสำคัญของอาการนอนไม่หลับ เพราะระดับเอสโตรเจนและโปรเจสเตอโรนที่ลดลงอาจทำให้เกิดอาการร้อนวูบวาบ เหงื่อออกกลางคืน และหลับไม่ต่อเนื่อง
นอกจากนี้ ความผิดปกติด้านเมตาบอลิซึม เช่น น้ำตาลในเลือดแกว่ง ภาวะอ้วน หรือการอักเสบเรื้อรัง ก็อาจมีผลต่อวงจรการนอนเช่นกัน ในมุมมองของเวชศาสตร์ชะลอวัย ปัญหาเหล่านี้มักเชื่อมโยงกันและควรประเมินร่วมกันอย่างเป็นระบบ
5) โรคประจำตัวและผลข้างเคียงจากยา
อาการนอนไม่หลับอาจเป็นผลจากโรคบางอย่างที่ซ่อนอยู่ เช่น ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ (sleep apnea) ไทรอยด์ทำงานเกิน กรดไหลย้อน ปวดเรื้อรัง ปัสสาวะบ่อยกลางคืน หรือโรคทางระบบประสาทบางชนิด รวมถึงยาบางประเภทก็อาจมีผลรบกวนการนอนได้ เช่น ยาสเตียรอยด์ ยาบางชนิดที่ใช้รักษาความดัน หรือยาที่ออกฤทธิ์กระตุ้นระบบประสาท กลุ่มนี้ถือเป็นภาวะนอนไม่หลับที่เกิดตามหลังโรคหรือปัจจัยอื่น ซึ่งการรักษาจะได้ผลก็ต่อเมื่อแก้ที่ต้นเหตุ ไม่ใช่เพียงใช้ยานอนหลับกดอาการไว้ชั่วคราว
บทความโดย
พญ.คัทลียา จิรวิมุต
References
- Clinical Practice Guideline: Pharmacologic Treatment of Chronic Insomnia. JCSM, 2017. https://aasm.org/standards-guidelines/
- Sateia MJ, et al. Chronic Insomnia. StatPearls, NCBI, 2025. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526136/
- Mayo Clinic. Insomnia: Symptoms and Causes. Jan 2024. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/insomnia
- Patterson F, et al. Evening Intake of Alcohol, Caffeine, and Nicotine. Sleep, 2019;42(11). PMCID: PMC6802565.
- Harvard Health. Blue Light Has a Dark Side. https://www.health.harvard.edu
- Insomnia. https://www.nhs.uk/conditions/insomnia/
- Udomratn P. Prevalence of Insomnia in the Thai Population. ASEAN J Psychiatry, 2008;9(1).